گاهنبارها
آفرینش شش مرحله ای در آیین زرتشتی
به اعتقاد زرتشتیان، جهان در شش مرحله آفریده شده و خداوند هر یک از شش عنصر اصلی جهان را در زمانی از سال آفریده است:
آسمان را در میانهی بهار
آب را در میانهی تابستان
زمین را در پایان تابستان
گیاه را در اواخر مهرماه
جانور را در اوایل زمستان
و انسان را در پایان زمستان
ایرانیان باستان به شکرانه، در سالروز هر یک ازین آفرینشها جشنی برپا میکردند که آن را «گاهنبار» میخواندند. برخی منابع، از آتش به عنوان هفتمین آفریدهی خدا یاد کردهاند. بدین سان جشنی که آفرینش با آن کامل شد و گردش جهان آغاز شد، «نوروز» نام گرفت. گرچه در جوامع پراکندهی زرتشتی، چه در شهرها و روستاهای مختلف و چه در میان زرتشتیان خارج از ایران، این جشنها با اختلافاتی برگزار میشوند، اما باید گفت آیین اصلی آنها تقریبا یکیست. در این جشنها همگان از فقیر و غنی در کنار یکدیگر به شادی و شادخواری و خواندن دعا و نیایش میپردازند. معمولاً نخست آفرینگان خوانی برگزار میشود و سپس همه بر سر سفرهی مخصوص مراسم مینشینند.
در اساطیر ایرانزمین، هرمزد نخست در روشنی بیپایان به سر میبرد. زمانی که فروغی ازین نور به انگرهمینیو، یا اهریمن، رسید، او برای نابود کردن آن روشنایی به سویش یورش برد. هرمزد برای مقابله با اهریمن، دست به آفرینش موجودات مینوی و جهان مادی زد و گیتی را در یک سال و شش مرحله آفرید.
نخستین آفریده، آسمان بود که هرمزد آن را به شکل تخم مرغی روشن و شفاف آفرید که بهسان دژی استوار در برابر اهریمن و مخلوقات او ایستادگی میکرد. آنگاه شادی را آفرید که در دوران آمیختگی نیکی و بدی، آفریدگان به شادی بایستند. سپس از گوهر آسمان، آب را آفرید تا بدان، هستی زندگی یابد، و از این آب، باد، باران، مه، ابر بارانزا و برف پدید آمد. سومین آفرینش زمین بود که از آب آفریده شد. زمین در آغاز گرد و بدون پستی و بلندی بود و درست در میانهی آسمان جای داشت. گوهر کوهها که در درون زمین نهفته بودند، بالیدند و از زمین به سوی آسمان کشیده شدند. هرمزد سپس به یاری زمین، کانیها را آفرید. در چهارمین مرحله، هرمزد گیاه را آفرید. پنجم، آفرینش گاو «یکتا آفریده» یا «اوک داد» بود. هرمزد او را سپید و روشن و در میانهی جهان آفرید. از بدن این گاو، گونههای مختلف جانوران، و غلات و گیاههای دارویی به وجود آمدند. در مرحلهی ششم، کیومرث آفریده شد که از او، مشی و مشیانه به هیأت دو ریواس به هم پیچیده به وجود آمدند و نسل بشر از آنها پدید آمد. گاه از آفرینش هفتم هم سخن به میان میآید که مربوط به آفرینش آتش است. این مرحله که در واقع نقطهی پایان روند آفرینش است، با آغاز سال نو و جشن نوروز مطابق میشود.
گاهنبارها
مَیدیوزَرم- مَئیذیوئیزَرِمَیَه (اوستایی)
در چهل و پنجمین روز از آغاز سال، برابر با روز «دی به مهر»(پانزدهم) اردیبهشت ماه، روز اصلی گاهنبار نخست، موسوم به «میدیوزرم» به معنای «میانِ بهار» است. بنا بر روایتها، آفرینش آسمان چهل روز از روز هرمزد (اول) فروردین ماه تا روز آبان (دهم) اردیبهشت به طول انجامید. سپس هرمزد پنج روز درنگ کرد تا روز «دی به مهر». در واقع مردم همهی این پنج روز را جشن میگرفتند و به استقبال روز گاهنبار میرفتند. در تقویم امروز، این گاهنبار در روزهای دهم تا چهاردهم اردیبهشت ماه است.
جشن میانه فصل بهار در برخی نواحی و از جمله در کردستان زنده مانده است. این مراسم با نام کومْسای در روستای اورامانات تخت کردستان و بر مزار پیرشالیار/ پیر شهریار برگزار میشود.
مَیدیوشم -مَئیذیوئیشِمَه (اوستایی)
شصت روز پس از گاهنبار نخست، زمان گاهنبار میدیوشم، به معنای «میانِ تابستان» است. در اوستا صفتی همراه آن آمده است که مفهوم «هنگام دروی علوفه» را میرساند. آفرینش آب، پنجاه و پنج روز به طول انجامید: از روز مهر (پانزدهم) اردیبهشت ماه تا روز آبان (دهم) تیرماه. پس از این آفرینش نیز هرمزد پنج روز درنگ کرد و این پنج روز به عنوان ایام گاهنبار میدیوشم به شمار آمد که در روز دی به مهر (پانزدهم) تیرماه واقع میشد. در تقویم خورشیدی امروز، این گاهنبار از هشتم تا دوازدهم تیرماه است.
پَتیَهشَهیم- پَئیتیشهَهیَه (اوستایی)
یا پدیشهه، یا جشن دانه آوری، سومین گاهنبار است که در گاهشماری زرتشتی، در روز انیران (سیام) شهریورماه برگزار میشد. آفرینش زمین، هفتاد روز طول کشید. از مهر روز (شانزدهم) تیرماه تا ارد روز (بیست و پنجم) شهریور ماه. سپس هرمزد تا روز انیران، پنج روز درنگ کرد و این پنج روز، به جشن گاهنبار پتیهشهیم اختصاص یافت. پتیه شهیم یعنی پایان تابستان و صفتی که در ویسپرد برای این گاهنبار آمده است «خرمن به دست آمده» می باشد. این جشن کشاورزی هنگامی است که خرمن دانه ها در کشتزارها فراهم می گردد و بسیاری از میوه ها از درختان چیره می شوند.
اَیاثرم- اَیاثْرِمَه (اوستایی)
چهارمین آفرینش، مربوط به گیاه بود. این آفرینش بیست و پنج روز طول کشید: از روز هرمزد (اول) مهرماه تا روز ارد (بیست و پنجم) همان ماه. هرمزد سپس پنج روز تا روز انیران (سیام) درنگ کرد. این گاهنبار ایاسرم نام گرفت. از اشارات اوستا به ایاسرم میتوان گفت که این جشن در زمان بازگشت گوسفندان از چرای تابستانی و آغاز فصل جفتگیری آنان بوده، و ظاهرا ایاسرم نیز به همین معناست. در تقویم امروز این جشن در روزهای بیست تا بیست و پنجم مهرماه واقع شده است.
مَیدیارَم- مئیذْیائیرْیَه (اوستایی)
هفتاد و پنج روز پس از آفرینش چهارم، از روز هرمزد (یکم) آبانماه تا روز دی به مهر (پانزدهم) دی ماه، گاو ایوک داد (یکتاآفریده) خلق شد. آنگاه هرمزد تا روز بهرام (بیستم) پنج روز درنگ کرد و این روزها گاهنبار میدیارم، به معنای میان زمستان، نام گرفت. زمان برگزاری این جشن در تقویم امروز دهم تا چهاردهم دی ماه است.
هَمَسپَتدَم- هَمَسپَثمَئیدَیَه (اوستایی)
به هفتاد روز، از روز رام (بیست و یکم) دی ماه تا روز انیران (سیام) سپندارمذ، هرمزد انسان را آفرید. سپس پنج روز درنگ کرد. این پنج روز را همسپتدم میخوانند که معنای آن مشخص نیست. این گاهنبار که در واقع جشن فرهوشیهای درگذشتگان است، در آخرین شب سال و درست پیش از اعتدال بهاری برگزار میشد. در تقویم امروز ما، زمان برگزاری این جشن از بیست و پنجم تا بیست و نهم اسفندماه است.
آنچه من هستم عطش است و نه طلب دانش،... فیلسوف که نیستم!...، شاید قدیس باشم، شاید هم فقط دیوانه ای